Furkan Mersinli
kale içeriden fethedilir hendek not herkes surlara ve hendeğe bakıyor yeni katılımcı toplantıda, not alıyor

Yapay Zeka ile SaaS Kalesi İçeriden Fethedilecek

Yazılım şirketlerini yazdıkları kod değil, ürünlerini kullanan ekiplerin alışkanlıkları korudu. Yapay zekâ şirketleri şimdi o alışkanlıkların kurulduğu yere, toplantı odasına giriyor.

00Kale

12 Kasım 2026'da Anthropic, Claude'un toplantılara katılabildiğini duyurdu. Claude görüntülü toplantıya herkesin gördüğü bir katılımcı olarak giriyor, konuşulanları not ediyor, işleri listeliyor, toplantı sürerken belgeyi yazmaya başlıyor.

Anthropic yıla başka türlü başlamıştı. Ocak sonunda hukuk, satış ve pazarlama işleri için eklentiler yayımladı. Yatırımcılar bu işleri gören yazılımların yerini Claude'un alacağından korktu; yazılım şirketlerinin hisseleri bir haftada 950 milyar dolardan fazla değer kaybetti. O gün Anthropic yazılım şirketlerinin karşısına rakip bir ürünle, dışarıdan çıkmıştı. Kasımda içeri girdi.

Şubattan beri herkes aynı soruyu soruyor: yazılım şirketlerini ayakta tutan ne kaldı? Tartışma İngilizce yürüyor ve tek bir kelimenin etrafında dönüyor: "moat", yani kale hendeği. Bir şirketi rakiplerinden koruyan şey.

İki dil arasında burada hoş bir fark var. İngilizcede hendek kalenin savunmasıdır. Kale sahibi içeride oturur, rakip karşı kıyıda kalır. Türkçede ise hendek aşılacak engeldir. "Deveye hendek atlatmak" deriz. Türk Dil Kurumu deyimi şöyle açıklıyor: birine yapılması çok zor, neredeyse imkânsız bir işi yaptırabilmek. Örnek cümle de Salâh Birsel'den: "İnsanlara bir şeyi anlatmak deveye hendek atlatmaktan güçtür."

İngilizcede hendek kalenin derdi, Türkçede devenin.

Bu yazıda iki kelimeyi ayrı tutacağım. Yabancıların "moat" dediği kavrama beka diyeceğim. Hendeği bizim anlamımızla kullanacağım: aşılması gereken engel.

İddiam şu. Herkes yazılımın bekasını üründe, kodda, ürünün özelliklerinde arıyor. Bence bir yazılımı ayakta tutan, kullanıcılarının çalışma biçimine yerleşmiş olması. Yapay zekâ gelince o çalışma biçiminin değişmesi gerekiyor. Zor olan da bu. Yapay zekâ kod yazmayı kolaylaştırdı; insanlara yeni bir çalışma biçimini anlatmayı kolaylaştırmadı. O iş hâlâ deveye hendek atlatmak. Ekibe hendeği kim atlatırsa, ekibin yeni düzeninde yeri o alır.

Bir de eski bir sözümüz var: kale içeriden fethedilir. Başlık oradan geliyor ve üç türlü okunabilir. Kaleyi içeriden alan, kendi devesini atlatan ekip olabilir. Toplantı odasından içeri giren yapay zekâ şirketi olabilir. Ya da ekibin içindeki tek bir kişi olabilir. Cevabı ararken bir otomobil fabrikasına, bir elektrik motoruna ve hiç denenmemiş bir yedeğe uğrayacağız.

01Sözlük

Yazıda yedi kelime sık geçecek. Baştan anlaşalım.

02Tartışma

Yazılımın bekası üzerine tartışmayı bir süredir izliyorum. Herkesin bir cevabı var. Biri dağıtım diyor, biri veri, biri zevk, biri hız. Yapay zekâ şirketleri "hepsini biz yaparız" diyor.

Cevapları yan yana koyunca bir şey dikkat çekiyor: herkes kendi elindekini gösteriyor. Yüz milyonlarca kullanıcısı olan şirket dağıtım diyor. Veri şirketlerine para yatıran fon veri diyor. Girişim hızlandırmaktan kazanan kuruluş hız diyor. Buna tartışma demek zor; daha çok kendi reklamını yapma savaşı.

Kelimenin sahibi Warren Buffett'a bakınca iş daha da tuhaflaşıyor. Buffett hızlı değişen sektörlerden baştan uzak durur. 2007'de şöyle bir ölçü koymuştu: sürekli yeniden kazılması gereken hendek, hendek değildir. Yazılım ise en hızlı değişen sektörlerden biri; ürün her yıl yeniden yazılıyor. Bugünkü tartışma Buffett'ın kelimesini, Buffett'ın kendi ölçüsüyle bulunamayacağı bir yerde arıyor. Bulamayınca da "yazılımın bekası kalmadı" diye paniğe kapılıyor.

Oysa bu tartışmaya katılan yatırımcıların kendisi de şunu yazıyor: kod hiçbir zaman kimseyi korumadı. Yazılım şirketlerini ayakta tutan, müşterinin başka ürüne geçmesinin zorluğuydu, yıllarca biriken kayıtlardı, markaydı.

"Yapay zekâ kodu ucuzlattı, yazılım bitti" cümlesi bu yüzden baştan yanlış kurulmuş. Kod ucuzladı, doğru. Ama koruyan kod değildi. Sorulması gereken şu: koruyan şeyler yerinde duruyor mu?

03Surlar

Duruyor. Ama her yazılımı aynı şey korumuyor. Tartışma hep Salesforce gibi devler üzerinden yürüyor. Oysa her sektörde, her büyüklükte yazılım şirketi var. Üç türe ayırıyorum.

Birincisi, mecbur olduğunuz yazılım. Bir deneme yapalım. Diyelim ki kod bedava ve Salesforce'un bir benzerini bir öğleden sonrada yazabiliyorsunuz. Şirketiniz Salesforce'u ne zaman bırakır? Büyük ihtimalle uzun süre bırakmaz. Yıllarca birikmiş müşteri kayıtlarını taşımanız, satış ekibine yeni ekranları öğretmeniz, başka yazılımlarla kurulmuş bağlantıları baştan kurmanız gerekir. Hafızayı ve veriyi taşımak dert.

Bu alışkanlığın arkasında üç şey duruyor. Biri şirketin geçmişi: işler yıllar önce SAP üzerine kurulduysa öyle gitmek zorunda. Öteki, içinde bulunduğunuz ekosistem: şirketiniz Microsoft kullanıyorsa Microsoft'la uyumlu çözümlere yönelirsiniz. Üçüncüsü, yazılımın çevresinde kurulmuş ekonomi: danışmanlar, iş ortakları, eklenti satıcıları geçimini ondan sağlıyor. Bir yazılımı bırakan şirket bu insanları da bırakmak zorunda.

İkincisi, seçtiğiniz yazılım. Notion ya da Typeform kimsenin hayatına mecburiyetle girmedi. Zaten var olan bir işi, not tutmayı ya da form doldurtmayı, başka bir gözle yeniden kurdular. İnsanlar bu bakışı sevdi ve alışkanlık edindi. Bu yazılımları koruyan, işe getirdikleri bakış.

Üçüncüsü, tek bir işi gören araç: bir videoyu kesmek, bir formu toplamak, bir görevi takip etmek. Üç tür içinde alışkanlığı en sığ olan bu.

SURLAR mecbur olunan seçilen tek iş gören alışkanlık derin alışkanlık sığ

Yine de bu türü küçümsememek gerek. 2006'da kurulan ve bugün dünyanın en büyük çevrimiçi form araçlarından biri olan Jotform'da çalıştım. Jotform tek bir inançla başladı: form her seferinde baştan kodlanmamalı, çevrimiçi bir editörde kolayca kurulabilmeli. Şirket bu fikrin üzerinde yıllarca sabırla çalıştı. Fikir aynı kaldı; değişen koşullardı. Pandemiyle gelen hızlı dijitalleşmede şirket değerini buldu. Tek bir işi gören araç böyle de dev olabiliyor. Onu dev yapan, yıllar süren sabır ve doğru zamanın gelmesiydi. Aynı aracı bugün bir öğleden sonrada yazabilmek, bu ikisinin yerini tutmuyor.

Rakamlar türden türe değişiyor. Şubattaki çöküşte halka açık büyük yazılım şirketlerinin müşterileri gitmedi: geçen yıl 100 lira ödeyen müşteri bu yıl ortalama 109 lira ödüyor ve bu oran iki yıldır neredeyse hiç değişmedi. Düşen, yatırımcının biçtiği değerdi: şirketler yıllık gelirlerinin yaklaşık 6 katına satılırken 3,4 katına indi. Daha küçük şirketlerde tablo başka. Binlerce şirketi kapsayan bir ölçümde aynı müşteri 100 lira yerine 82 lira ödüyor.

"Yapay zekâ SaaS'ı bitirdi" hikâyeleri de yakından bakınca küçülüyor. En çok anlatılanı ödeme şirketi Klarna'ydı: yöneticisi Salesforce'u kapattıklarını söylemişti. Bir yıl sonra düzeltti. Yazılımı bir dil modeliyle değiştirmemişlerdi.

Tarihte de böyle oldu. Açık kaynak yazılım çıktığında, sonra SaaS çıktığında "eski yazılımın sonu" ilan edildi. Büyük şirketler işlerinin bir kısmını kaybetti, müşteriyi tuttu. Mirasyedi yazısında kazancın kopyalanabilenden kopyalanamayana kaydığını yazmıştım. Burada da öyle: kod kopyalanıyor; mecburiyet, bakış ve alışkanlık kopyalanmıyor.

Surlar ayakta; büyüklerinki kalın, küçüklerinki ince. Ama ayakta duran sur da aşınır.

04Aşınma

Üç yerden aşınıyor.

Birincisi, yazılıma biçilen değer. Bir yazılımın bir öğleden sonrada yazılabildiğini gören müşteri, ona yıllardır ödediği parayı sorgulamaya başlar. Yazılımı kendisi yazmayacak olsa bile pazarlığa "bunu biz de yaparız" diye oturur. Müşteriler bugün gitmiyor. Ama yazılım gözlerinde ucuzlarsa, ödemeye razı oldukları para da azalabilir.

İkincisi, özellik. Yazılım şirketlerinin elindeki kolay cevap, daha çok özellik çıkarmak. Kod ucuzlayınca özellik de ucuzladı; her sürümde ekrana yeni bir düğme eklenebiliyor. Ama kullanıcının öğrenebileceği özellik sayısı artmadı. Kullanılmayan özellik değer üretmez, bakım yükü olur. Bir yazılımın değerini, özelliklerinden kaçının ekibin gündelik işine girdiği belirler.

Üçüncüsü, kâr. Fiyatın biçimi değişiyor: yazılım şirketleri koltuğu kaldırmıyor, yanına kullanım ücreti ekliyor. Ajan iş yaptıkça ayrıca ödüyorsunuz. Ama o ücretin hepsi yazılım şirketinde kalmıyor. Ürününe yapay zekâ ekleyen şirket, müşterisi o özelliği her kullandığında modelin sahibine para ödüyor. Klasik bir yazılım şirketi kazandığı her 100 liranın yaklaşık 76'sını brüt kâr olarak tutar; yapay zekâ ürünlerinde bu rakam 45 ile 53 arasında. Peki yapay zekâ maliyetleri artarsa ne olur? Yazılım şirketi ya kendi kârından verir ya da müşterisine yansıtır.

Bence SaaS bitmiyor, biçim değiştiriyor. Müşteri yerinde duruyor. Ama yazılım şirketi fiyatını artık tek başına belirlemiyor. Kim belirliyor?

05Kapı

Yapay zekâ şirketleri belirliyor, çünkü kalenin kapısını onlar tutuyor. Şubatta hisseleri düşüren de bir girişimin yazdığı kopya ürün değildi; Anthropic'in eklentileriydi.

Kapı dediğim, insanın bir yazılıma ulaştığı yer. Üç parçası var: hesap, cüzdan ve pencere. "ChatGPT ile giriş yap" düğmesi ilk ikisini alıyor: başka bir uygulamaya ChatGPT hesabınızla giriyorsunuz, o uygulamanın yapay zekâ masrafını da kendi ChatGPT aboneliğiniz ödüyor. Pencere de aynı yöne gidiyor: başka şirketlerin uygulamaları artık sohbetin içinde açılıyor.

VARSAYILAN kullanıcı kapı hesap cüzdan pencere yazılımlar kapıyı tutan: yapay zekâ şirketi

Kullanıcı tarafından bakınca soru basit. Ben de kendime soruyorum: her şeyi Claude'da çözerken neden başka bir pencereye gideyim?

Kapıyı tutmanın en eski yolu varsayılan olmak. Microsoft, Office'te ajanı varsayılan yaptı; hiçbir şey seçmeden işe ajanla başlıyorsunuz. Yazılım şirketleri de bu yüzden insanların zaten bulunduğu yere taşınıyor. Bugün çalıştığım Teamflect de bir Microsoft Teams yazılımı: performans yönetimini Teams'in içine kurdu, çünkü insanlar günün çoğunu orada geçiriyor.

Tuhaf olan, kapıyı içeriden açanın yazılım şirketinin kendisi olması. Salesforce bu yıl yazılımını Claude'un içinden kullanılır hale getirdi: müşteri kayıtlarına Salesforce'un ekranını açmadan, Claude'a sorarak ulaşabiliyorsunuz. Salesforce'un başka seçeneği yok; müşterisi neredeyse orada olmak zorunda. Ama verisini ajana açan her yazılım şirketi, müşterisinin o yazılımın ekranına gelme nedenlerinden birini eksiltiyor. Ekran gidince yazılım şirketinin elinde iki şey kalıyor: veri ve hizmet.

Küçük yazılımcı için tablo daha sert. Eskiden yazılım şirketi kurmanın bir eşiği vardı. Parası ya da dayanma gücü olan insanlar çalışan tutar, yazılımı yazdırır, pazarda tutundurmaya uğraşırdı. Yatırımcı bulmak için önce birilerini fikre inandırmak gerekirdi. Bu eşikten herkes geçemezdi. Şimdi eşik kalktı ve girişimcilik herkese açılmış görünüyor.

Rakamlar başka bir şey söylüyor. 2026'nın ilk yarısında uygulama mağazasına, bir önceki yılın neredeyse tamamı kadar yeni uygulama girdi. İndirme sayısı ise yüzde 2 arttı. Raf doldu, müşteri artmadı; aynı müşteriyi daha çok kişi paylaşıyor. Bu, ortalamayı yukarı çeken değil, aşağı düşüren bir ekonomi olabilir. Üretmek sorun değil, tutunmak sorun. Herkes işini tek pencerede hallederken ayrı bir pencere açtıran araca kimse uğramıyor.

Buradan ciddi bir itiraz çıkıyor: beka ekibin içinde değil, kapıda belirleniyor; kapıyı tutan kazanır. Yarısına katılıyorum. Bekayı bugün iki yer belirliyor: kapı ve ekibin kendi düzeni. Ama tuhaf olan şu: kapıyı tutan da kazanmak için içeri girmek zorunda. Neden?

06Hesap

Çünkü hesap öyle gerektiriyor. The Economist'in kasım ayındaki hesabına göre, veri merkezlerine yapılan yatırımın karşılığını vermesi için yapay zekânın 2030'a kadar yılda yaklaşık 3 trilyon dolar gelir üretmesi gerekiyor. Bu, gelişmiş ülkelerde çalışanlara ödenen toplam ücretin neredeyse onda biri.

Rakamın anlamı şu: bu para yazılım bütçesinden çıkmaz. Bir şirketin yazılıma harcadığı, maaşlara harcadığının yanında küçük kalır. Hesabın tutması için paranın maaş bütçesinden gelmesi gerekiyor. Kaşıntı'da aynı yere başka yoldan varmıştım: elli kişilik bir ekip, üç kişi ve bir yapay zekâ aboneliği olabilir.

3 TRİLYON $ yazılım bütçesi maaş bütçesi onda biri: hesap buradan çıkıyor

Bugün oraya çok uzağız. Sıradan bir şirket çalışan başına ayda 16 dolar civarında yapay zekâ harcaması yapıyor.

Tek kişinin kullandığı bir sohbet penceresi bu parayı çıkarmaz. Maaş, birlikte yapılan işe ödenir: karar almaya, toplantıya, takibe. Hesabın tutması için yapay zekânın ekibin ortak işine girmesi gerekiyor: kararın alındığı toplantıya, işin konuşulduğu kanala, görevin takip edildiği panoya. Son bir yılın ürünleri tam bu sırayla geldi. Önce şirket içi yazışma kanalına, sonra toplantıya.

Anthropic bunu açıkça da yazdı: bir ajan için, yazılı ve erişilebilir olmayan şey yoktur. Yani ekip, ajanın okuyabileceği yerde çalışmalı.

Bu odaların bir sahibi var: iletişim yazılımları. Slack, Teams ve Zoom, işin konuşulduğu yeri tutuyor. Claude bugün oraya misafir olarak giriyor: Slack kanalında bir katılımcı, toplantıda bir katılımcı. Soru şu: ChatGPT ya da Claude kendi sohbetini kendi yapar mı? Anthropic'in kendi tablo ve beyaz tahta ürünleri şimdiden var. Ev sahipleri de tehlikeyi görüyor: Slack'in sahibi Salesforce, geçen yıl Slack'teki yazışmaların başka şirketlerin yapay zekâ ürünlerine toplu aktarılmasını kısıtladı. İlk sınanacak surlar iletişim yazılımlarınınki, çünkü ajanın girmek istediği oda onların.

Veri merkezinin borcu, salı sabahki toplantınızdan ödenecek.

Toplantıya not almaya gelen yazılım bu yüzden yalnızca bir not alıcı değil. Peki içeri girmek yetiyor mu? Bir ekibe yeni çalışma biçimini dışarıdan gelen biri öğretebilir mi? Bunu 1980'lerde bir otomobil şirketi denedi.

07Toyota

1983'te General Motors ile Toyota, Kaliforniya'da kapanmış bir GM fabrikasında ortak bir şirket kurdu. GM'nin amacı Toyota'nın üretim yöntemini yakından görmekti. Toyota hiçbir şeyi saklamadı. İşçiler Japonya'ya gönderilip eğitildi. Fabrika Amerika'nın en kaliteli arabalarını üreten yerlerden biri oldu.

GM aynı sonucu kendi fabrikalarında alamadı. Yöntem ortadaydı, kitapları yazılmıştı, fabrika gezilebiliyordu. Eksik olan bilgi değildi. Yıllar sonra bir radyo programı, ortak fabrikada eğitilip GM'ye dönen bir çalışana sordu: döndüğünüzde size ne öğrendiğinizi soran oldu mu? Cevap kısaydı: kimse sormamıştı.

Yöntemin bilgisi GM'ye ulaştı. Ulaşmayan, ortak fabrikadaki yöneticilerin, sendikanın ve işçilerin birlikte çalışma biçimiydi. GM kendi fabrikalarındaki düzeni değiştiremedi.

Toyota'yı koruyan, çalışma biçiminin dışarıdan öğrenilememesiydi. GM'nin aşamadığı hendek, Toyota'nın bekasıydı. Ortada iki ayrı şey yok. Aynı çukura Toyota içeriden bakıp koruma diyor, GM dışarıdan bakıp engel.

TOYOTA ve GM aynı çukur içeriden: beka dışarıdan: hendek

Çalışma biçimine beka dememe en güçlü itiraz, Buffett'ın ölçüsünden gelir: sürekli yeniden kazılması gereken hendek, hendek değildir. Çalışma biçimi tam da böyle bir şey. Bir kere kurulup bırakılmaz; her yeni çalışanla, her yeni araçla yeniden kurulur. Buffett'ın ölçüsüyle buna beka denmez. Elimdeki cevap Toyota'nın kendisi: ortak fabrika aynı çalışma biçimini kapanana kadar, yirmi yedi yıl sürdürdü. Ama yapay zekâ çağında bir şirketin iş düzenini ne sıklıkla yeniden kurması gerekeceğini bilmiyoruz.

Diyelim ki Toyota bugün yöntemini bir talimat dosyası olarak yazdı ve GM'nin yapay zekâ ajanına verdi. Ajan dosyayı okur, özetler, her fabrika için bir plan çıkarır. GM hendeği aşar mı? Bence aşmaz. Bilgi 1980'lerde de GM'nin elindeydi. Dosya yetmiyorsa geriye içeride olmak kalıyor: işin yapıldığı yerde, her gün. Yapay zekâ şirketlerinin toplantıya girmesi bu yüzden önemli.

Kopyalanamayan, yöntem değil; insanların o yöntemle birlikte çalışma biçimi. Peki birlikte çalışmak tam olarak ne?

08İş

Önce işin ne olduğunu sormak gerekiyor. Notlarıma şöyle yazmışım: toplumsal yapılar içinde oyun oynuyoruz ve oyunun sonunda fayda üretiyoruz. İş bu oyunlardan biri. Kuralları var: kim karar verir, kim onaylar, ne bitmiş sayılır, para kimden kime geçer. Yazılım bu oyunun tahtası; arayüzler, süreçler ve para akışı onun üzerinde kurulu. Kurallar ise oyuncuların arasında durur. Tahtanın kopyasını yapmak, oyuncuları yeni tahtaya taşımaya yetmiyor.

Mühendisler sınırı belli, teslim edilince biten görevleri sever. Ama iş çoğu zaman öyle değildir. İş iletişimdir, planlamadır, karar almadır, tartışmadır; ne yapılacağını birlikte bulmaktır.

İletişimin de basit bir tanımı var: bir şey söylersin, karşılığını alırsın. Karşındaki anladığını gösterene kadar söylediğin şey havada kalır.

Yöneticilik yaptığım yıllarda bunu her gün yaşadım. Kalabalık ekipler yönettim. Karar vermek işin kolay kısmıydı. Zor olan, kararı herkese anlayacağı biçimde ayrı ayrı anlatmak, sonra da ara ara gidip bakmaktı. Kimi net bir tanımdan anlar. Kimi bir benzetmeden. Kimine bir kere göstermeniz gerekir. Yöneticinin mesaisi buraya gider.

Marx bunu bir orkestrayla anlatır: tek başına çalan kemancı kendini yönetir, orkestra şef ister. Daha önemli bir şey de söyler. İnsanlar birlikte çalışınca, tek tek güçlerinin toplamından fazlası ortaya çıkar. İşveren yüz kişiye ayrı ayrı ücret öder; yüz kişinin birlikte çalışmasından doğan güce ödemez. O güç hiçbir bordroda yazmaz.

Yapay zekâ bu tabloda nerede duruyor? İyi bir belge üretiyor ama anlaşmayı kurmuyor. Bugün olan şu: biri Claude'una bir belge yazdırıyor, belgeyi iş arkadaşına gönderiyor, iş arkadaşının Claude'u o belgeyle işi yapıyor. Cevap da aynı yoldan geri geliyor. Birbiriyle konuşamayan ajanların arasında belge taşıyan kuryelere döndük. Belge karşıya geçiyor. "Anladın mı, anladım" kısmı geçmiyor.

KURYE Claude Claude konuşmuyorlar belge belgeyi insan taşıyor

Ajanlar birbiriyle konuşmaya başlarsa bu değişir mi? Belki. Ama bugün bir dil modeli günün sonunda tek bir insanla çalışıyor. On kişi aynı anda yazsa da, birinin sözü üzerinden ilerliyor.

Birlikte çalışmak bir güç doğuruyor. Yapay zekâ henüz o gücün içinde değil, tek tek insanların yanında. Peki tek tek insanları hızlandırmak yetmez mi?

09Darboğaz

Yetmiyor.

Tek kişinin hızlandığı kesin. Deneylerde yapay zekâ kullanan çalışan işini belirgin biçimde daha çabuk bitiriyor. Ben de kendi işimde aynısını görüyorum.

Ama ortak iş yerinde sayıyor. Gallup, yapay zekâyı sık kullanan çalışanlara sordu: yüzde 83'ü toplantıda geçirdiği sürenin değişmediğini söyledi. Yazılım ekiplerinde kod yazmak hızlandı; yazılan kodu bir başkasının okuyup onaylaması ise uzadı. Şirketin bütününe bakıldığında kazanç neredeyse görünmüyor.

Fabrika yönetimi bu durumun adını çoktan koymuştu: bir sistemin hızını en yavaş halkası belirler. Yönetim yazarı Eliyahu Goldratt'a göre darboğazda kaybedilen bir saat bütün sistemden gider; darboğaz olmayan yerde kazanılan bir saat ise hiçbir işe yaramaz. Herkesin yanına bir ajan verip toplantıları aynı bırakırsanız, şirket toplantıların izin verdiği kadar hızlanır.

Bu ilk kez olmuyor. Elektrik motoru fabrikalara 1880'lerde girdi. Verim ise kırk yıl boyunca beklenen kadar artmadı, çünkü motor eski düzenin içine kondu. Fabrikanın ortasında tek bir güç kaynağı, tavanda uzun bir mil, milden makinelere inen kayışlar vardı. Buhar makinesinin yerine elektrik motoru geçti, gerisi aynı kaldı. Verim, fabrikalar baştan çizilip her makineye kendi motoru verilince geldi. Bu örnek kırk yıl bekleyeceğimizi göstermiyor. Sırayı gösteriyor: önce alet gelir, verim düzen değişince gelir.

1880 → 1920 kırk yıl motor yeni, düzen eski düzen de yeni

Bugün yapay zekâ, eski düzene takılmış yeni bir motor: herkesin elinde bir sohbet penceresi var, ekip eski onay zinciriyle çalışıyor. Kaşıntı'da yapay zekânın işin doğasını değiştirmeyeceğini söylemiştim. Hâlâ öyle düşünüyorum: alet tek başına değiştirmez, değiştirecek olan ekibin çalışma biçimi.

Bu görüşe en güçlü itirazı da yazmalıyım. Bir deneyde yapay zekâ kullanan tek kişi, kullanmayan iki kişilik bir ekip kadar iş çıkardı. Belki ekip hızlanmayacak, küçülecek. Olabilir. Ama küçülen ekip de bir ekip. Anlaşmak zorunda olan insan sayısı azalır, anlaşma ihtiyacı bitmez.

Daha sert bir itiraz da var. Ya ekip küçülmez de hiç kalmazsa? Bilgisayar başında yapılan işlerde kimse çalışmıyorsa yazılımı kim kullanacak, niye kullanacak? Ekibin sıfıra ineceğini sanmıyorum. Mirasyedi'de anlattığım gibi, şirketler işi modele bıraksa da insanları tanınma için tutar: yöneticinin, yaptığını görecek birine ihtiyacı var. Ama tanınma için on kişi gerekmez, iki kişi yeter. İstihdam her durumda küçülür. Ekip yok denecek kadar küçülürse buraya kadar tartıştığım her şey anlamını yitirir: korunacak alışkanlık, atlatılacak deve, girilecek toplantı kalmaz. Yazılım insanın kullandığı bir araç olmaktan çıkar, ajanların arka planda çağırdığı bir hizmete döner. Soru da değişir: maaş ödenmeyen bir ekonomide yazılımın parasını kim öder? Maaşı alanlar aynı zamanda ekonominin en büyük alıcılarıydı. Bu sorunun cevabı da Mirasyedi'de: o gün mesele yazılım olmaktan çıkar, mülkiyet olur. Yapay zekâ insanlığın birikmiş emeğinden yapıldı; mirası alan, borcunu da alır. O borç küçük bir payla kapanmaz, altyapı üzerinde söz hakkıyla kapanır. Burada anlattıklarım ise o güne kadarki yıllar için geçerli: insanların hâlâ birlikte çalıştığı yıllar. O yılların ne kadar süreceğini bilmiyorum.

O güne kadar düzeni değiştirecek olan insanlar. Hazırlar mı?

10Deve

Herkes aynı yerde değil. Aynı ekipte, aynı araçla biri uzun bir işi baştan sona ajanla götürüyor; yanındaki, ajana ne diyeceğini arıyor. İkisi de aynı işi yıllardır iyi yapan insanlar.

Fark kod bilmekte değil, yetenekte de değil. Ajanla çalışmak yeni bir alışkanlık: işi parçalara bölmek, ajana bağlamı vermek, uzun bir işi sonuna kadar götürmek. Bunu kimse okulda ya da işte öğrenmedi; erken başlayan deneyerek buldu. Ölçümler de farkın deneyimden geldiğini gösteriyor: yeni başlayanlar, işi başarıyla bitirme oranında deneyimlilerin yarısında kalıyor.

"O zaman bilen yazsın, bilmeyen okusun" diyebilirsiniz. Yetmiyor. Diyelim ki deneyimli biri çalışma biçimini yazıya döktü: talimatlar, kontrol listeleri, hepsi tek bir yerde. Listede şöyle bir satır var: yayına çıkmadan önce yedekten geri yüklemeyi dene. Dosyayı alan ekip bir randevu sitesi yapıyor. Ajan o satırı atlıyor, kimse fark etmiyor ve site, yedeği hiç denenmeden yayına çıkıyor. Satır oradaydı.

Yazılı olan, adımın kendisi. Yazılı olmayan, o adımın neden atlanamayacağı. İnsan söyleyebildiğinden fazlasını bilir; ustalık dediğimiz şey de o söylenemeyen kısımda durur. Toyota'yı rakibinden koruyan buydu. Ama aynı şey şirketin içinde de engel: rakibin kopyalayamadığını, kendi yeni çalışanınıza da kolay öğretemiyorsunuz. Hendek kalenin içinden de geçiyor.

DEVE yedeği dene yazılı: adım yazılı değil: neden

Eskiden bu hendek çıraklıkla aşılırdı. Usta bildiğini çırağına anlatırdı, ama çırak asıl kısmı ustanın yanında çalışırken öğrenirdi: durur, izler, işin küçük bir parçasını yapardı. Ajanla yapılan iş ise izlenemiyor. Diyelim ki yöneticiniz geldi: "Aç bakalım Claude Code'unu, göster bakalım ne yaptın." Ekranda ne var? Bir sohbet penceresi. Hangi yolu neden bıraktığınız, ajanı nerede durdurduğunuz görünmüyor. Yöneticiniz de "burada yanlış kullanıyorsun, şöyle yapsan daha iyi olurdu" diyemiyor. İş sizinle yapay zekâ arasında kalıyor ve sizin bilginiz, anlayışınız kadar oluyor.

Çözüm her şeyi kaydetmek gibi görünebilir. Değil. İnsan acemice yazışmalarının izlenmesinden rahatsız olur. İzlenen insan işi kurala göre yapar, işe yarayan kestirmelerini saklar. Türkiye'de Kişisel Verileri Koruma Kurulu da bu yıl çizgiyi çekti: çalışanın sürekli ve gizli izlenmesi hukuka aykırı.

Bir tarafta "ajan okuyabilsin diye her şey açıkta olsun" diyen yapay zekâ şirketi var. Öbür tarafta "her şeyi kaydedemezsin" diyen Kurul. Soru teknik değil: iş kimin için görünür olacak ve gösterme yetkisi kimde kalacak?

11Tek kişi

Bugün o yetki çalışanda ve çalışan onu kullanıyor. Anketlerde çalışanların aşağı yukarı üçte biri, yapay zekâ kullandığını işvereninden gizlediğini söylüyor.

Saklayanların içinde özel biri var. Her şirkette bir iki kişi çıkıyor: ajanı herkesten iyi kullanıyor, tek başına birkaç kişinin işini yapıyor. Bir gün yöneticisine gidip şunu söylüyor: bu yazılıma şu kadar para vereceğinize, aynı işi ben Claude'la yaparım. Abonelik iptal ediliyor. Şirket tasarruf ediyor, o kişi de kendi değerini artırıyor.

Kale içeriden böyle de fethediliyor. Başlığın üçüncü okuması bu: kaleyi alan ne ekip ne yapay zekâ şirketi, ekibin içindeki tek kişi.

Bu kişiyi kolayca yargılamamak gerek. Çoğu, gidişatı görüyor: birçok insan işsiz kalacak. Kendine şunu söylüyor: bari en son işsiz kalan ben olayım. Topluma karşı sorumluluk duyan biri bu cümleyle ancak kendini avutur.

Çizgi ince. Yaptığı iş başkalarının alanına girmeye başladığında iş arkadaşları onu tehdit olarak görür. Bir şirketin bekası ekibin birlikte çalışma biçimiyse, tek kişi tam da onu bozuyor. Şirket bir yazılıma bağımlı olmaktan çıkıp bir insana bağımlı oluyor. Ekip de birbirinden bilgi saklamaya başlıyor.

Saklamak o kişi için akılcı. Pazarlık gücü, yalnızca kendisinin bildiği şeyden geliyor. Bildiğini yazdığı gün o güç, yazının durduğu yerin sahibine geçer. Öyleyse bir çalışandan bildiğini yazmasını isteyen şirket, karşılığında ona bir şey vermek zorunda. Ne verecek?

12Pay

Cevap için önce paranın nereye gittiğine bakmak gerek. Ajan şirkete girince işin fiyatı da değişiyor: ödeme sonuca bağlanıyor. Bir müşteri hizmetleri yazılımı, çözdüğü her sorun için 99 sent alıyor. Diyelim ki yirmi kişilik bir destek ekibinin işini artık bu ajan yapıyor. Faturada sorunun kaç sente çözüldüğü yazıyor. O sorunu eskiden çözen yirmi kişinin maaşı yazmıyor. Aradaki para kime kalıyor?

Notlarıma sert bir cümle yazmışım: çıkarılan çalışanın maaşı yapay zekâ şirketine gitmeyecek, patron o paya el koyacak. Bugünün verisi bu cümlenin yarısını destekliyor. Yapay zekâdan gelen kazancın çok azı ücretlere yansıyor. Ama paylaşılacak kazanç da henüz küçük. O yüzden koşullu söylüyorum: kazanç büyürse, bugünkü düzende çoğu işverende kalır.

İşverenin tasarrufu kendinde tutacağına dair işaretler var. Salesforce'un yöneticisi geçen yıl, o yıl yeni mühendis almayacaklarını söyledi.

Burada iki hesap çarpışıyor. Yapay zekâ şirketi maaş bütçesinin onda birini istiyor. İşveren, ajanla tasarruf ettiğini kendinde tutmak istiyor. İkisi aynı paranın iki ucundan çekiyor. Mirasyedi'de yapay zekâ sahiplerinin her konuda farklı konuşup mülkiyet konusunda birlikte sustuğunu yazmıştım. Burada da ortak bir sessizlik var. Herkes "değer"den, "sonuç"tan söz ediyor. Artık ödenmeyen maaşın kime kalacağını kimse söylemiyor.

AYNI PARA artık ödenmeyen maaş yapay zekâ şirketi işveren ekip: ?

Marx'ın söylediği bugün de geçerli. Birlikte çalışmanın gücüne hiç ücret ödenmedi. Yapay zekâ bunu değiştirmedi, yalnızca açığa çıkardı: ajanın yaptığı işin bir faturası var, ekibin birlikte yarattığı gücün hâlâ yok. Bir şirketin bekası o güçten geliyor ve o güç hâlâ hiçbir bordroda yazmıyor.

Türkiye için bu soru soyut değil. Yılda yaklaşık 5 milyar dolarlık bilişim ihracatımız var ve çoğu yazılım. Sattığımız şey büyük ölçüde nitelikli emek. O emeğin bir kısmını ajan yaptığında kazanç nerede kalacak?

13Kapanış

Açılıştaki toplantıya dönelim. Masada yeni bir katılımcı var ve not alıyor: kim ne dedi, ne kararlaştırıldı, kim hangi işi aldı. Toplantı bitince notlar herkesin önünde. Ama not alan, masadakilerin kararı gerçekten anlayıp anlamadığını bilmiyor.

Deve kendiliğinden atlamaz, biri atlatır. Toplantıya giren şirket de bunu biliyor ve işe talip. Kale içeriden fethedilecek; ama kimin eliyle, belli değil. Ya ekip kendi devesini atlatıp kaleyi tutacak. Ya içeri yerleşen yapay zekâ şirketi atlatacak ve faturasını kesecek. Ya da ekibin içindeki tek kişi kaleyi alacak ve bildiğini kendine saklayacak. Hangisinin olacağını teknoloji belirlemeyecek. Notların kimde durduğu, gösterme yetkisinin kimde kaldığı ve artık ödenmeyen maaşın kime kaldığı belirleyecek.

İÇERİDEN kimin eliyle? ekip yapay zekâ şirketi tek kişi: zaten içeride

Salâh Birsel haklıydı: insanlara bir şeyi anlatmak deveye hendek atlatmaktan güç. Yapay zekâ belgeyi saniyede yazıyor. Belgeyi bir insana anlatmak hâlâ bir insanın işi.

Kuruculara ve yatırımcılara: bekayı üründe aramayı bırakın. Kod sizi hiç korumadı. Sizi koruyan, müşterinizin ve ekibinizin birlikte çalışma biçimiydi. Yapay zekâ şirketleri bugün tam oraya giriyor.

Çalışanlara ve ekiplere: şirketin bekasını siz sağlıyorsunuz. Karşılığını konuşun.

··Kaynak notu